“Karibu mwanafunzi wa Darasa la Saba katika mada yetu muhimu ya Maarifa ya Jamii. Je, umewahi kujiuliza maisha ya mababu zetu yalikuwaje kabla ya kuingia kwa wakoloni? Tanzania ina utajiri mkubwa wa kihistoria unaojidhihirisha kupitia mila na desturi zetu.

Katika somo hili, tutazama ndani zaidi kuangalia dhana na dhima ya mila hizi, jinsi jamii zilivyojiendesha, malezi ya vijana, na namna ambavyo maadili yalivyolindwa. Kuelewa historia hii ni msingi mkuu wa kujitambua kama Mtanzania na pia ni sehemu muhimu ya maandalizi yako ya kuelekea mtihani wa taifa.

Ungana nasi mwanzo mpaka mwisho, na usisahau kujaribu zoezi letu la mtandaoni (Online Test) lililopo mwishoni mwa makala haya ili kupima uelewa wako!”

KUTAMBUA MISINGI YA UZALENDO KATIKA JAMII

SURA YA NNE: MILA NA DESTURI ZA WATANZANIA

1. Dhana ya Mila na Desturi

• Mila: Ni utaratibu wa maisha uliowekwa na jamii (mfano: taratibu za kuoa, mazishi, jando na unyago).
• Desturi: Ni kanuni au sheria ndogo zinazotekeleza mila hizo (mfano: namna ya kusalimia au kuzika kwa heshima).

DHIMA YA MILA NA DESTURI

1. Ni nini dhima ya mila na desturi?

Mila na desturi ni sehemu muhimu sana ya utamaduni wa jamii. Kazi yake kuu ni:

• Kubeba mfumo wa maisha: Huelekeza jinsi jamii inavyopaswa kuishi na kushirikiana.
• Kuunganisha jamii: Husaidia jamii moja kuhusiana na jamii nyingine kwa amani na ushirikiano.

2. Mila na Desturi Huonyesha Nini?

Zinatumika kama “kioo” cha jamii. Kupitia mila na desturi, tunaweza kuona:

• Imani na Maadili: Nini jamii inaamini kuwa ni sahihi au kibaya.
• Elimu na Ujuzi: Maarifa ya asili ambayo jamii inayo.
• Uzoefu na Malezi: Namna watoto wanavyokuzwa na kufundishwa kuwa raia wema.
• Tabia na Jinsi ya Kujifunza: Miongozo ya namna ya kufuata mienendo ya jamii husika.

3. Kwa nini Mila na Desturi ni Muhimu?

Kuna faida kuu nne (4) zilizotajwa:

1. Utambulisho: Huipa jamii utambulisho wake wa kipekee (Identity).
2. Kutofautisha Jamii: Husaidia kuitofautisha jamii moja na nyingine (kwa mfano, Wamasai na Wanyakyusa wana mila tofauti zinazowatambulisha).
3. Ustawi wa Jamii: Huleta amani, upendo, na utulivu ndani ya jamii.
4. Maendeleo ya Taifa: Jamii yenye maadili na ushirikiano imara huleta maendeleo kwa taifa zima.

Muhtasari wa Haraka (Bullet points for Board):

• Mila na Desturi = Moyo wa Utamaduni.
• Kazi yake = Kuongoza maisha ya watu.
• Faida yake = Utambulisho, Umoja, na Maendeleo.

DHIMA YA MILA NA DESTURI KABLA YA UKOLONI

Kabla ya wakoloni kuingia nchini Tanzania, kila jamii ilikuwa na mila na desturi zake zilizolenga kuifanya jamii iwe imara, yenye maadili, na inayojiendeleza kulingana na mazingira yake.

Malengo Makuu ya Mila na Desturi za Jadi

Mila hizi hazikuwa tu mazoea, bali zilikuwa na malengo muhimu yafuatayo:

1. Kuhimiza Tabia Njema: Kujenga jamii yenye watu wenye adabu, heshima, na nidhamu.
2. Kuhimiza Kazi kwa Bidii: Kazi ilionekana kama msingi wa maendeleo. Jamii ilihimizwa kuzalisha chakula na mahitaji mengine kwa mikono yao wenyewe.
3. Usawa katika Rasilimali: Mila zilihakikisha kuwepo kwa usawa katika umiliki na mgawanyo wa mali (kama ardhi) ili kila mmoja apate mahitaji yake.
4. Kuheshimu na Kujali Utu: Hii ilijenga jamii inayojali utu wa mtu mwingine bila kujali hali yake.
5. Malezi Bora: Mila zilitoa miongozo ya jinsi ya kuwalea watoto na vijana ili wawe raia wema na wawajibikaji.
6. Kuthamini Teknolojia ya Jadi: Jamii ilithamini ujuzi na taaluma za asili (kama uhunzi wa vyuma, ujenzi, na tiba za asili) ili kujiletea maendeleo.
7. Uwezo wa Kujitegemea: Mila zilijenga mfumo wa kuifanya jamii iweze kujiendeleza kimaisha kwa kufuata kanuni na sheria zao za ndani.
8. Uzalendo na Ushirikiano: Kujenga roho ya upendo, udugu, na mshikamano. Watu walifundishwa kuisaidia jamii yao kwanza (Uzalendo).

---

Wasimamizi wa Mila na Desturi za Jadi

Katika jamii hizi za kale, mafunzo hayakutolewa shuleni kama leo, bali yalifanywa na:

• Watu Wazima: Walikuwa na wajibu wa kuwafundisha, kuwaelekeza, na kuwarithisha vijana na watoto mila bora.
• Machifu na Wazee wa Mila: Hawa walikuwa wahamasishaji na wasimamizi wakuu wa kuhakikisha kanuni na taratibu za jamii zinafuatwa.

---

Mambo Muhimu ya Kukumbuka (Kwa Mwanafunzi)

• Mila za jadi zililenga kukuza uchumi na maadili.
• Elimu ilitolewa kwa vitendo (mfano: kupitia jando na unyago au hadithi).
• Mshikamano ulikuwa silaha kubwa ya jamii dhidi ya matatizo.

VIPENGELE VYA DHIMA YA MILA NA DESTURI KABLA YA UKOLONI

1.Dhima ya mila na desturi katika kujenga maadili na tabia njema

Katika jamii za kitanzania kabla ya ukoloni, maadili hayakuwa hiari, bali yalikuwa ni mfumo wa maisha uliolenga kumfanya kila mtu kuwa raia mwema. Hapa kuna mambo makuu saba (7) yaliyosisitizwa:

1. Utunzaji wa Makundi Maalum

Jamii ilifundishwa kuwa na huruma na upendo wa vitendo.

• Walengwa: Wazee, watoto, walemavu, na watu wasiojiweza.
• Lengo: Kuhakikisha hakuna mtu anayetelekezwa. Kila mwanajamii alikuwa na wajibu wa kuwahudumia na kuwasaidia watu hawa.
•  Uwajibikaji na kufanya kazi kwa Bidii

Kufanya kazi ilikuwa ni sifa ya heshima.

• Uvivu: Ulikemewa na kuchukuliwa kama aibu katika jamii zote.
• Lengo: Kujenga jamii inayojitegemea kachakula na mahitaji mengine. Watu walihimizwa kupenda kazi ili kuleta maendeleo.
• Heshima kwa Wazee na Wakubwa

Umri ulienda sambamba na busara na maarifa.

• Imani: Wazee waliaminika kuwa na uzoefu mkubwa wa maisha (hekima).
• Mfano wa kipekee: Ili kuwapa heshima, wazazi walikuwa hawaitwi majina yao ya kuzaliwa. Badala yake, waliitwa kwa majina ya watoto wao (mfano: Mama Maliganya au Baba Lugane).
•  Ushirikiano (Umoja)

Maisha hayakuwa ya “mtu mmoja mmoja,” bali ya jamii nzima.

• Nyanja: Watu walishirikiana katika mambo ya furaha (kama harusi na sherehe za mavuno) na mambo ya huzuni (kama misiba na magonjwa).
•  Kukirimu Wageni

Ukarimu ni sifa kuu ya Mtanzania tangu asili.

• Tendo: Wageni walipokelewa kwa mikono miwili, kupewa chakula, na malazi bila malipo.
• Lengo: Kusaidia wasafiri na watu wenye shida, jambo lililojenga urafiki kati ya koo na makabila tofauti.
•  Uhusiano Mwema na Suluhu ya Migogoro

Amani ilindwa kwa kila hali.

• Marufuku: Malumbano ya ana kwa ana na ugomvi ulikemewa vikali.
• Lengo: Kudumisha mshikamano. Jamii ilihimiza kutumia busara kutatua matatizo badala ya fujo.
•  Heshima kwa Imani za Jadi

Dini za asili zilikuwa na nafasi yake muhimu.

• Maeneo: Kulikuwa na heshima kubwa kwa maeneo ya matambiko, vitu vya matambiko, na mizimu ya mababu.
• Lengo: Hii ilisaidia kuweka nidhamu na hofu ya kufanya uovu kwa kuogopa “laana” au adhabu kutoka kwa mizimu.

Muhtasari wa Mwalimu (Key Takeaway)

Unaweza kuwaambia wanafunzi kuwa:

“Lengo la mafunzo haya yote lilikuwa ni kutengeneza mtu anayejali utu, anayewajibika, na anayeishi kwa amani na wenzake.”

2. Dhima ya Mila na Desturi katika Elimu

Zamani hakukuwa na shule rasmi kama za sasa, lakini elimu ilitolewa kwa njia ya vitendo na kurithisha maarifa.

• Walimu walikuwa wazee, watu wazima, na watu wenye maarifa maalum katika jamii.
• Maeneo ya kutolea Elimu yalikuwa nyumbani, jandoni na unyagoni, na katika shughuli za kila siku (kama kuwinda au kufinyanga).
• Mambo yaliyofundishwa:
• Ujuzi wa Kazi: Uhunzi, ufinyanzi, uwindaji, na tiba asili.
• Ulinzi: Namna ya kujilinda na majanga na maadui.
• Maadili: Upendo, udugu, ushirikiano, na kuheshimu sheria za jamii.
• Afya: Namna ya kutumia mitishamba kutibu binadamu na wanyama.

3. Dhima ya Mila na Desturi katika Malezi na Makuzi

Malezi yalilenga kumwandaa mtoto kuwa raia mwema tangu akiwa tumboni hadi utu uzima.

• Tangu Mimba: Mama mjamzito alipewa vyakula maalum na kufuata miiko ili apate mtoto mwenye afya.
• Familia na Jamii: Familia ndicho kilikuwa kitovu cha malezi, lakini jamii nzima ilikuwa na jukumu la kumuongoza mtoto katika maadili mema.
• Lengo kuu: Kumjenga mtoto awe na tabia njema, nidhamu, na uwezo wa kufuata itikadi za jamii yake.

---

3. Dhima ya Mila na Desturi katika Imani na Dini

Imani za jadi zilijengwa juu ya kuamini uwepo wa Mungu na nguvu za asili.

• Mungu na Mizimu: Jamii ziliamini Mungu ndiye muumba na mtawala wa kila kitu. Pia waliamini mizimu (roho za mababu) inaweza kusaidia au kutoa adhabu.
• Matambiko (Ibada): Hizi zilikuwa sherehe maalum za kuomba baraka, mvua, mavuno, au kuondoa mikosi.
• Maeneo ya Ibada: Misitu minene, miti mikubwa, milima, mapango, njia panda, ziwani, mitoni, baharini,mawe makubwa na makaburi kutegemeana na aina ya tambiko. Mfano msitu wa nyumbanitu mkoani Njombe ni miongoni mwa maeneo maarufu ya ibada za matambiko.
• Matambiko haya yaliongozwa na wazee wa mira au viongozi wa koo
• Sadaka: Watu walitoa wanyama, pombe ya kienyeji, au nafaka kama sehemu ya ibada zao.
• Vilevile Imani za dini ziliambatana na matumizi ya dawa za jadi ili kutibu na kukinga magonjwa na maradhi mbalimbali. Matibabu yaliaminika kufanya kazi vizuri yakihusisha matumizi ya mitishamba (dawa za jadi) na maombi kwa mizimu.

MILA NA DESTURI ZINAZOFAA NA ZISIZOFAA

Katika jamii zetu, kuna mambo tunayoyarithi kutoka kwa wazee wetu. Baadhi ya mambo hayo ni mazuri na yanatusaidia maishani (Yanafaa), lakini mengine yana madhara na yanapaswa kuachwa (Hayafai).

1. MILA NA DESTURI ZINAZOFAA (ZA KUDUMISHA)

Hizi ni mila zinazojenga maadili, umoja, na kuleta maendeleo katika jamii.

1. Kuheshimu Wazee na Wakubwa: Hii ni sifa kuu ya Mtanzania. Inajenga nidhamu na utii kwa vijana.
2. Kusaidiana na Ushirikiano: Kushirikiana katika shughuli za kijamii kama misiba, harusi, na kilimo (Umoja ni nguvu).
3. Kufanya Kazi kwa Bidii: Mila zinazohimiza kila mwanajamii kuwajibika na kutochagua kazi ili kujitegemea kimaisha.
4. Kukirimu Wageni: Tabia ya kuwapokea na kuwasaidia wageni kwa upendo na ukarimu.
5. Malezi ya Pamoja: Imani kuwa “Mtoto ni wa jamii nzima.” Hii husaidia watoto kuelekezwa na kila mtu mzima anayeona makosa.
6. Kuhifadhi Mazingira: Mila za kulinda vyanzo vya maji, misitu ya matambiko, na miti ya asili.

Jitihada za Serikali Baada ya Uhuru (Baada ya Ukoloni)

Serikali ya Tanzania ilitambua kuwa Utamaduni ni mhimili wa nchi, hivyo ilichukua hatua zifuatazo:

• Mwaka 1962: Serikali iliunda wizara maalum ya kusimamia masuala ya utamaduni nchini.
• Lengo: Kusisitiza na kudumisha mila zinazofaa na kupiga vita zile zinazovunja haki za binadamu.

---

2. MILA NA DESTURI ZISIZOFAA (ZA KUACHA)

Hizi ni mila zenye madhara kwa afya, haki za binadamu, na zinazorudisha nyuma maendeleo ya taifa.

1. Ukeketaji wa Wanawake (FGM): Hii ni mila katili inayowasababishia wasichana maumivu makali, matatizo wakati wa kujifungua, na wakati mwingine kifo.
2. Ndoa za Utotoni: Kuwaozesha watoto wa kike kabla ya kufikia umri wa miaka 18. Hii inawanyima haki ya elimu na kuathiri afya zao.
3. Imani za Kishirikina: Kuamini uchawi kunaweza kusababisha ubaguzi, chuki, na hata mauaji ya watu wasio na hatia (mfano: Mauaji ya watu wenye ulemavu wa ngozi/Albino na vikongwe).
4. Ubaguzi wa Kijinsia: Mila zinazomnyima mwanamke haki ya kumiliki mali (kama ardhi) au kutoa maamuzi katika familia.
5. Kunyimwa Elimu: Baadhi ya jamii bado zinaamini kuwa mtoto wa kike hapaswi kusoma, jambo ambalo ni kinyume na haki za binadamu.
6. Kurithishana Wajane: Mila ya kumfanya mke wa marehemu awe mke wa ndugu wa marehemu bila ridhaa yake. Hii inaweza kueneza magonjwa kama UKIMWI.

---

3. KWA NINI TUACHE MILA ZISIZOFAA?

1. Zinakiuka Haki za Binadamu.
2. Zinasababisha Umasikini (mfano: ndoa za utotoni zinazuia wasichana kupata ujuzi wa kazi).
3. Zinaathiri Afya ya jamii (mfano: ukeketaji na kurithisha wajane).
4. Zinaleta Ugomvi na Chuki (mfano: ushirikina).

NAMNA YA KUZITOKOMEZA MILA NA DESTURI ZISIZOFAA

Ili kuiondoa jamii katika mila zenye madhara (kama ukeketaji, ndoa za utotoni, na ushirikina), mbinu zifuatazo zinapaswa kutumika:

1. Kutoa Elimu kwa Jamii

• Lengo: Kubadilisha fikra za watu.
• Namna ya kufanya: Kufanya mikutano ya hadhara, semina, na kutoa mafunzo mashuleni kuhusu madhara ya mila hizo (mfano: madhara ya kiafya ya ukeketaji au umuhimu wa elimu kwa mtoto wa kike).

2. Kutunga na Kusimamia Sheria Kali

• Lengo: Kuwadhibiti wale wanaoendeleza mila zenye madhara.
• Namna ya kufanya: Serikali inapaswa kutunga sheria zinazopiga marufuku mila hizo na kutoa adhabu kali kwa wanaozivunja (mfano: kuwafunga wanaoozesha watoto wadogo).

3. Kuwashirikisha Viongozi wa Mila na Dini

• Lengo: Kutumia ushawishi wa viongozi wanaopendwa na jamii.
• Namna ya kufanya: Machifu, wazee wa mila, na viongozi wa dini wakisimama na kusema “mila hii ni mbaya,” jamii huwasikiliza kwa urahisi zaidi kuliko mtu mgeni.

4. Kuimarisha Usawa wa Kijinsia

• Lengo: Kumpa mwanamke na mtoto wa kike sauti.
• Namna ya kufanya: Kuhakikisha watoto wa kike wanapata elimu na wanawake wanamiliki rasilimali (kama ardhi). Hii inawafanya wasiwe wahanga wa mila duni kwa sababu ya utegemezi.

5. Kutumia Vyombo vya Habari

• Lengo: Kufikisha ujumbe kwa watu wengi kwa haraka.
• Namna ya kufanya: Redio, televisheni, magazeti, na mitandao ya kijamii itumike kurusha vipindi vinavyoelimisha kuhusu ubaya wa mila zisizofaa na faida za kuacha mila hizo.

6. Kutoa Taarifa kwa Mamlaka Husika

• Lengo: Kuzuia uhalifu kabla haujatokea.
• Namna ya kufanya: Kila mwanajamii (pamoja na wanafunzi) anapaswa kuwa jasiri kutoa taarifa Polisi au kwa viongozi wa kijiji anapoona mtoto anataka kukeketwa au kuozeshwa.

Changamoto za Sasa

Ingawa kuna sheria kali na adhabu dhidi ya mila hizi, baadhi ya jamii bado zinaendeleza vitendo kama:

• Ukeketaji.
• Ukatili wa kijinsia na kingono.

---

MUHTASARI KWA MWANAFUNZI (Key Message)

“Mila siyo sheria ya kudumu; ikiwa haina tija au inaharibu utu na afya ya binadamu, ni lazima iachwe ili kupata maendeleo.”

HITIMISHO KWA MWANAFUNZI

Mwanafunzi anapaswa kuwa na uwezo wa kuchuja mila anazokutana nazo. “Dumishea kilicho bora, piga vita kilicho kibaya.” Maendeleo ya nchi yanategemea jamii yenye mila zinazoheshimu utu na usawa.