Nadharia na Misimamo ya Kifalsafa kuhusu Elimu

Nukuu hii inaeleza nadharia na misimamo ya kifalsafa kuhusu elimu kwa kuzingatia kitabu cha Taasisi ya Elimu Tanzania (TIE), Falsafa ya Elimu na Maadili ya Ualimu, Sura ya Pili: Misingi ya Falsafa ya Elimu. Kila msimamo umefafanuliwa kwa maana yake, wanafalsafa wanaohusishwa nao, mawazo kuhusu elimu, nafasi ya mwalimu na mwanafunzi, pamoja na mfano wa matumizi katika shule za Tanzania.

Umahiri Mkuu 1.0: Kumudu Falsafa na Maadili ya Ualimu

Umahiri Mahususi 1.1: Kuchambua Falsafa na Misingi ya Elimu

1.0 Utangulizi

Elimu ina misingi inayotokana na mawazo na mitazamo mbalimbali ya kifalsafa. Wataalamu wa falsafa wamekuwa na mitazamo tofauti kuhusu mambo yanayopaswa kufundishwa, namna maarifa yanavyopatikana, malengo ya elimu, nafasi ya mwalimu na mwanafunzi, pamoja na uhusiano kati ya elimu na jamii. Misimamo hiyo imechangia kuunda nadharia za elimu zinazoongoza upangaji, utekelezaji na tathmini ya ufundishaji na ujifunzaji.

Misimamo ya kifalsafa huathiri malengo ya elimu, maarifa yanayofundishwa, mbinu za ufundishaji, nafasi za mwalimu na mwanafunzi, maudhui ya mtaala, maadili na uhusiano wa shule na jamii.

2.0 Dhana ya nadharia na misimamo ya kifalsafa kuhusu elimu

Msimamo wa kifalsafa kuhusu elimu ni mtazamo au imani inayotoa mwongozo kuhusu namna elimu inavyopaswa kutolewa, maarifa yanavyopatikana, malengo ya elimu na namna mwanafunzi anavyopaswa kuelimishwa. Nadharia ya elimu ni mkusanyiko wa mawazo na maelezo yanayosaidia kuelewa na kuongoza mchakato wa elimu kwa kuzingatia mtazamo fulani wa kifalsafa.

3.0 Misimamo mbalimbali ya kifalsafa kuhusu elimu

Misimamo inayofafanuliwa katika nukuu hii ni Udhanifu (Idealism), Uhalisia (Realism), Upragmatiki (Pragmatism), Udhanaishi (Existentialism), Ujengaji (Constructivism), Udumishaji (Perennialism), Umuhimu (Essentialism), Uundaji upya wa jamii (Social Reconstructionism) na Ubinadamu (Humanism).

Tanbihi ya rejea: Aya ya utangulizi wa kipengele hiki katika kitabu inataja misimamo minane na haitaji Umuhimu; hata hivyo, kitabu kina sehemu maalumu inayofafanua Umuhimu (Essentialism). Kwa hiyo, nukuu hii inajumuisha misimamo yote tisa inayopata maelezo ndani ya sehemu husika.

3.1 Udhanifu (Idealism)

Maana: Udhanifu unaamini kuwa uhalisia kimsingi una msingi wa kiroho au kimawazo. Unahusishwa na Plato, mwanafalsafa wa kale wa Kigiriki. Katika simulizi la pango (Allegory of the Cave), Plato alieleza namna elimu inavyomwongoza mtu kutoka ujinga kuelekea maarifa na ukweli.

Mawazo kuhusu elimu:

1. Elimu ikuze akili, fikra na uwezo wa kutafakari.
2. Elimu ijenge maadili na uwezo wa kutofautisha mema na mabaya.
3. Mwanafunzi aongozwe kutafuta ukweli badala ya kutegemea mwonekano wa juu juu.
4. Mwalimu awe mfano wa kuigwa katika tabia na maadili.
5. Masomo kama fasihi, falsafa na sanaa yana nafasi katika kukuza fikra.
6. Elimu iendeleze akili na nafsi ya mwanafunzi kwa pamoja.

Nafasi ya mwalimu: Kuongoza wanafunzi kutafuta ukweli, kukuza fikra za kina na kuwa mfano wa maadili. Nafasi ya mwanafunzi: Kutafakari, kuchunguza maarifa, kutafuta ukweli na kujenga tabia njema.

Mfano Tanzania: Katika somo la Maarifa ya Jamii, mwalimu anaweza kuwaongoza wanafunzi kujadili sifa za kiongozi mwadilifu, haki, uwajibikaji na ukweli. Msingi mkuu: Elimu ikuza akili, nafsi, ukweli na maadili ya mwanafunzi.

3.2 Uhalisia (Realism)

Maana: Uhalisia unaamini kuwa ulimwengu na vitu vilivyomo vina uhalisia wake bila kutegemea mawazo ya mwanadamu. Unahimiza elimu inayotegemea uchunguzi wa dunia, ushahidi na sheria za asili. Kitabu kinahusisha msimamo huu na Aristotle; pia kinawataja John Locke na Johann Heinrich Pestalozzi katika msisitizo wa uzoefu wa hisia.

Mawazo kuhusu elimu:

1. Elimu imsaidie mwanafunzi kuelewa mazingira na vitu halisi.
2. Ujifunzaji uzingatie uchunguzi, ushahidi na utafiti.
3. Mwanafunzi ajifunze kwa kuona, kusikia, kugusa na kuchunguza.
4. Mtaala uzingatie sayansi, hisabati na sayansi ya jamii.
5. Elimu ikuze matumizi ya mantiki katika kuelewa dunia.
6. Uzoefu na uchunguzi viwe msingi wa maarifa ya vitendo.

Nafasi ya mwalimu: Kuandaa mazingira ya uchunguzi, kutumia vitu halisi, kuongoza majaribio na kusaidia matumizi ya ushahidi. Nafasi ya mwanafunzi: Kuchunguza mazingira, kufanya majaribio na kuthibitisha taarifa kwa ushahidi.

Mfano Tanzania: Katika somo la Sayansi, mwalimu alete mmea darasani ili wanafunzi wachunguze mizizi, shina, majani na maua. Msingi mkuu: Elimu ijengwe katika uchunguzi wa ulimwengu halisi, ushahidi na uzoefu.

3.3 Upragmatiki (Pragmatism)

Maana: Upragmatiki unasisitiza vitendo na uzoefu katika kupata maarifa. Maarifa hukua kupitia majaribio na mwingiliano wa mwanadamu na mazingira. Unahusishwa na John Dewey, aliyesisitiza kujifunza kwa uzoefu na kutumia maarifa kutatua matatizo; kazi yake maarufu ni Democracy and Education.

Mawazo kuhusu elimu:

1. Mwanafunzi ajifunze kwa kushiriki katika shughuli za vitendo.
2. Maarifa yajengwe kupitia uzoefu wa mazingira.
3. Elimu imsaidie mwanafunzi kutambua na kutatua matatizo.
4. Maarifa yanaweza kubadilika kupitia majaribio na mwingiliano na mazingira.
5. Mtaala uzingatie mahitaji na maslahi ya wanafunzi.
6. Ushirikiano, majadiliano na ushiriki wa wanafunzi vipewe nafasi.
7. Maarifa ya darasani yahusishwe na maisha halisi.

Nafasi ya mwalimu: Kuandaa shughuli za vitendo, kuibua matatizo, kuongoza majaribio na majadiliano. Nafasi ya mwanafunzi: Kushiriki, kujaribu njia mbalimbali, kushirikiana na kutumia maarifa kutatua matatizo.

Mfano Tanzania: Katika somo la Hisabati, mwalimu aandae igizo la soko ambapo wanafunzi wanakuwa wauzaji na wanunuzi, wanatumia fedha za mfano na kuhesabu chenji. Msingi mkuu: Elimu ijengwe kupitia vitendo, uzoefu na utatuzi wa matatizo.

3.4 Udhanaishi (Existentialism)

Maana: Udhanaishi unasisitiza uhuru wa mtu binafsi, uchaguzi na uwajibikaji. Mtu hujijengea utambulisho kupitia maamuzi na matendo yake. Kitabu kinawataja Jean-Paul Sartre na Søren Kierkegaard; Sartre alieleza dhana ya “kuwepo kunatangulia asili” (Existence precedes essence).

Mawazo kuhusu elimu:

1. Mwanafunzi apewe nafasi ya kufanya uchaguzi kuhusu ujifunzaji.
2. Ajifunze kuwajibika kwa maamuzi yake.
3. Elimu imsaidie kujitambua, kuelewa uwezo na maslahi yake.
4. Elimu imsaidie kutafuta maana na kusudi la maisha.
5. Mbinu za ufundishaji zizingatie maslahi na thamani za mwanafunzi.
6. Wanafunzi wapewe nafasi ya kujieleza.
7. Mwalimu awe mwezeshaji wa tafakuri na kujitafiti.

Nafasi ya mwalimu: Kutoa nafasi ya uchaguzi, kuheshimu mitazamo na kuongoza tafakuri. Nafasi ya mwanafunzi: Kufanya uchaguzi wenye uwajibikaji, kujitambua na kutoa maoni.

Mfano Tanzania: Mwalimu awape wanafunzi nafasi ya kuchagua mada ya mradi kati ya mada kadhaa zinazohusiana na somo, kisha wawajibike kupanga na kutekeleza kazi. Msingi mkuu: Elimu iheshimu uhuru, uchaguzi na uwajibikaji.

3.5 Ujengaji (Constructivism)

Maana: Ujengaji unaamini kuwa wanafunzi hujenga maarifa kupitia mwingiliano na mazingira. Mwanafunzi si mpokeaji wa taarifa pekee; huchunguza, huuliza maswali na kuhusisha maarifa mapya na ya awali. Kitabu kinahusisha msimamo huu na Jean Piaget, Lev Vygotsky na Jerome Bruner. Piaget alieleza hatua za maendeleo ya kiakili; Vygotsky alisisitiza mwingiliano wa kijamii na msaada.

Mawazo kuhusu elimu:

1. Mwanafunzi ashiriki kujenga uelewa wake.
2. Mwingiliano na mazingira uchangie upatikanaji wa maarifa.
3. Maarifa ya awali yatumike kuelewa mapya.
4. Ushirikiano na wengine ujenge uelewa.
5. Msaada wa mwalimu au mtu mwenye ujuzi zaidi umsaidie mwanafunzi kufanya zaidi ya uwezo wake wa kujitegemea.
6. Maswali na uchunguzi vihamasishwe.
7. Miradi na shughuli za vitendo zitumike.

Nafasi ya mwalimu: Kuandaa mazingira na vifaa, kuuliza maswali yanayochochea fikra, kuhusisha maarifa ya awali na mapya na kutoa msaada unaofaa. Nafasi ya mwanafunzi: Kuchunguza, kuuliza maswali, kushiriki, kujenga maarifa kwa uzoefu na kushirikiana.

Mfano Tanzania: Katika somo la Sayansi, wanafunzi watumie chupa, mchanga, kokoto na kitambaa kutengeneza kifaa rahisi cha kuchuja maji, wachunguze matokeo na kueleza walichojifunza. Msingi mkuu: Mwanafunzi hujenga maarifa kupitia uzoefu, uchunguzi na mwingiliano.

3.6 Udumishaji (Perennialism)

Maana: Udumishaji unaamini kuwa kuna mawazo, maarifa na ukweli wa msingi wenye thamani ya kudumu unaopaswa kuwa kitovu cha elimu. Unahusishwa na Aristotle, Thomas Aquinas, Robert Hutchins na Mortimer Adler; Hutchins na Adler walisisitiza maandiko makubwa yanayojadili maswali ya msingi ya maisha.

Mawazo kuhusu elimu:

1. Kufundisha maarifa na mawazo yenye thamani ya kudumu.
2. Kukuza uwezo wa kufikiri na kuchambua kwa kina.
3. Kujenga uwezo wa kufanya maamuzi ya kimaadili.
4. Kuzingatia maandiko makubwa ya fasihi, falsafa na historia.
5. Kuhamasisha majadiliano ya maswali muhimu kuhusu maisha na jamii.
6. Mwalimu aongoze wanafunzi kuelewa maarifa ya msingi.

Nafasi ya mwalimu: Kuongoza mijadala, kusimamia usomaji na uchambuzi wa maandiko na kukuza fikra za kina. Nafasi ya mwanafunzi: Kusoma, kuchambua na kutafakari maswali ya msingi.

Mfano Tanzania: Katika somo la Kiswahili, wanafunzi wachambue hadithi au fasihi simulizi yenye mafunzo ya maadili na kujadili matumizi yake katika maisha. Msingi mkuu: Elimu izingatie maarifa na ukweli wa msingi wenye thamani ya kudumu.

3.7 Umuhimu (Essentialism)

Maana: Umuhimu unasisitiza kufundisha maarifa na ujuzi wa msingi ambao kila mwanafunzi anahitaji ili kushiriki na kufanya kazi kwa ufanisi katika jamii. Kitabu kinataja mawazo ya William Bagley, Eric Donald na Hirsch. Bagley alisisitiza maarifa na urithi wa kitamaduni; Hirsch alisisitiza maarifa ya msingi ya kitamaduni kwa kila raia.

Mawazo kuhusu elimu:

1. Kila mwanafunzi apate maarifa muhimu kwa maisha na jamii.
2. Elimu izingatie kusoma, kuandika, hisabati na sayansi.
3. Elimu isaidie kusambaza maarifa na urithi wa kitamaduni.
4. Mwalimu aongoze ufundishaji wa maarifa ya msingi.
5. Nidhamu iwe sehemu muhimu ya elimu.
6. Wanafunzi wahamasishwe kufanya kazi kwa bidii.
7. Elimu iwaandae wanafunzi kufanya kazi kwa ufanisi katika jamii.

Nafasi ya mwalimu: Kuongoza ufundishaji, kuhakikisha umilisi wa stadi za msingi, kusimamia nidhamu na kutoa mazoezi. Nafasi ya mwanafunzi: Kujifunza maarifa ya msingi, kufanya mazoezi na kuzingatia maelekezo.

Mfano Tanzania: Mwalimu wa darasa la nne asisitize usomaji fasaha, uandishi wa sentensi sahihi na hesabu za msingi, akitumia mazoezi ya mara kwa mara. Msingi mkuu: Kila mwanafunzi apate maarifa na stadi za msingi zinazohitajika katika jamii.

3.8 Uundaji upya wa jamii (Social Reconstructionism)

Maana: Uundaji upya wa jamii unaichukulia elimu kama chombo cha kuleta mabadiliko katika jamii. Elimu iwasaidie wanafunzi kuchunguza changamoto za kijamii, kutambua udhalimu na kushiriki kujenga jamii yenye haki na usawa. Unahusishwa na George Counts na Paulo Freire. Freire, kupitia Pedagogy of the Oppressed, alitetea elimu inayowawezesha watu kuhoji mifumo inayokandamiza.

Mawazo kuhusu elimu:

1. Elimu iwe chombo cha kuboresha jamii.
2. Wanafunzi wajifunze kutambua na kushughulikia ukosefu wa haki.
3. Wachunguze matatizo yanayoikabili jamii.
4. Wajenge uwezo wa kushiriki katika maamuzi na mabadiliko.
5. Elimu ihamasishe usawa, haki na mshikamano.
6. Wanafunzi waelewe mazingira na changamoto zao.
7. Shule iwaandae kushiriki katika kuboresha jamii.

Nafasi ya mwalimu: Kuongoza uchunguzi wa matatizo ya jamii, mijadala kuhusu haki na miradi ya maendeleo. Nafasi ya mwanafunzi: Kuchunguza changamoto, kutoa maoni, kutafuta suluhisho na kushiriki katika shughuli za jamii.

Mfano Tanzania: Wanafunzi wachunguze tatizo la utupaji wa taka shuleni, wajadili madhara yake, wabuni njia za kukabiliana nalo na kushiriki kampeni ya usafi. Msingi mkuu: Elimu iwaandae wanafunzi kuleta mabadiliko chanya katika jamii.

3.9 Ubinadamu (Humanism)

Maana: Ubinadamu unasisitiza maendeleo ya mtu kwa ujumla wake, kwa kuzingatia ukuaji wa kihisia, kijamii na kiakili. Unamheshimu mwanafunzi kama binadamu mwenye mahitaji, hisia, uwezo na thamani. Kitabu kinahusisha msimamo huu na wanaharakati wa Renaissance, Carl Rogers na Abraham Maslow. Rogers, katika Freedom to Learn, alisisitiza elimu inayomlenga mwanafunzi; Maslow alieleza safu ya mahitaji (Hierarchy of Needs).

Mawazo kuhusu elimu:

1. Elimu izingatie ukuaji wa kiakili, kihisia na kijamii.
2. Kila mwanafunzi aheshimiwe kama mtu mwenye uwezo na mahitaji yake.
3. Elimu imsaidie mwanafunzi kujitambua.
4. Usalama, kujisikia kushikamana na heshima ni muhimu kwa ujifunzaji.
5. Shule iandae mazingira ya upendo na kusaidiana.
6. Wanafunzi wahamasishwe kushiriki kikamilifu.
7. Elimu imsaidie mwanafunzi kukuza uwezo wake.

Nafasi ya mwalimu: Kuheshimu hisia na mahitaji, kuandaa mazingira salama, kutia moyo na kuthamini tofauti za wanafunzi. Nafasi ya mwanafunzi: Kushiriki, kujieleza kwa heshima, kujitambua na kushirikiana.

Mfano Tanzania: Mwalimu anapogundua mwanafunzi anaogopa kujibu kwa sababu ya kuchekwa, ajenge mazingira ya kuheshimiana na kumpa nafasi ya kujieleza bila kudharauliwa. Msingi mkuu: Elimu imkuze mwanafunzi kwa ujumla wake na izingatie mahitaji, hisia na utu wake.

4.0 Ulinganisho wa misimamo tisa ya kifalsafa kuhusu elimu

Msimamo	Lengo kuu la elimu	Msisitizo
Udhanifu	Kukuza akili, nafsi na maadili	Ukweli na fikra
Uhalisia	Kuelewa ulimwengu halisi	Uchunguzi na ushahidi
Upragmatiki	Kutatua matatizo ya maisha	Vitendo na uzoefu
Udhanaishi	Kujitambua na kuwajibika	Uhuru na uchaguzi
Ujengaji	Kujenga maarifa	Mwingiliano na mazingira
Udumishaji	Kukuza maarifa ya kudumu	Maandishi na ukweli wa msingi
Umuhimu	Kumudu maarifa muhimu	Stadi za msingi na nidhamu
Uundaji upya wa jamii	Kuboresha jamii	Haki na mabadiliko ya kijamii
Ubinadamu	Kukuza mtu kwa ujumla	Mahitaji, hisia na utu

5.0 Tofauti kati ya misimamo inayofanana

5.1 Udhanifu na uhalisia

• Udhanifu unasisitiza akili, nafsi na mawazo katika kuelewa ukweli.
• Uhalisia unasisitiza kuwa ulimwengu upo bila kutegemea mawazo ya mwanadamu.
• Udhanifu huweka mkazo katika maendeleo ya akili na maadili; uhalisia katika uchunguzi, ushahidi na maarifa ya dunia halisi.

5.2 Upragmatiki na ujengaji

• Upragmatiki unasisitiza matumizi ya vitendo na uzoefu katika kupata maarifa na kutatua matatizo.
• Ujengaji unasisitiza namna mwanafunzi anavyojenga maarifa kupitia mwingiliano na mazingira.
• Yote yanathamini ushiriki wa mwanafunzi, lakini yana misisitizo tofauti.

5.3 Udumishaji na umuhimu

• Udumishaji unasisitiza mawazo na ukweli wa kudumu pamoja na maandiko makubwa ya falsafa, fasihi na historia.
• Umuhimu unasisitiza maarifa na stadi za msingi zinazohitajika na kila mwanafunzi, kama kusoma, kuandika, hisabati na sayansi.
• Udumishaji unasisitiza ukweli wa kudumu; umuhimu unasisitiza maarifa muhimu kwa maisha na jamii.

5.4 Uundaji upya wa jamii na ubinadamu

• Uundaji upya wa jamii unasisitiza elimu kama chombo cha mabadiliko ya kijamii.
• Ubinadamu unasisitiza ukuaji wa mtu kwa ujumla wake na mahitaji yake ya kihisia, kijamii na kiakili.
• Yote yanathamini utu wa binadamu, lakini yanaweka mkazo katika maeneo tofauti.

6.0 Umuhimu wa kujifunza misimamo ya kifalsafa katika taaluma ya ualimu

1. Kufahamu misingi inayosababisha kuchagua mbinu fulani za ufundishaji.
2. Kuelewa malengo mbalimbali ya elimu.
3. Kutambua nafasi ya mwalimu na mwanafunzi katika ujifunzaji.
4. Kuchagua mbinu zinazofaa kulingana na maudhui ya somo.
5. Kuelewa umuhimu wa maarifa, uzoefu na uchunguzi.
6. Kukuza maadili na tabia njema kwa wanafunzi.
7. Kuthamini mahitaji na uwezo tofauti wa wanafunzi.
8. Kuunganisha elimu na changamoto za jamii.
9. Kuboresha mazingira ya ujifunzaji na ufundishaji.

7.0 Hitimisho

Misimamo ya kifalsafa kuhusu elimu inaonesha kuwa hakuna mtazamo mmoja unaojibu maswali yote yanayohusu elimu. Kila msimamo unaweka mkazo katika eneo fulani, kama maarifa, ukweli, uzoefu, uhuru, maendeleo ya mtu au mabadiliko ya jamii. Mwalimu anapaswa kuelewa misimamo hii ili atambue misingi ya maamuzi yake ya kielimu na kuchagua namna inayofaa ya kuongoza ujifunzaji na ufundishaji kulingana na malengo ya elimu na mahitaji ya wanafunzi.

8.0 Mambo muhimu ya kukumbuka

• Udhanifu: Akili, nafsi na maadili.
• Uhalisia: Ulimwengu halisi na ushahidi.
• Upragmatiki: Vitendo na uzoefu.
• Udhanaishi: Uhuru, uchaguzi na uwajibikaji.
• Ujengaji: Mwanafunzi kujenga maarifa.
• Udumishaji: Ukweli na maarifa ya kudumu.
• Umuhimu: Maarifa na stadi za msingi.
• Uundaji upya wa jamii: Elimu kama chombo cha mabadiliko ya jamii.
• Ubinadamu: Maendeleo ya mtu kwa ujumla.

9.0 Rejea kuu

Taasisi ya Elimu Tanzania (TIE), Falsafa ya Elimu na Maadili ya Ualimu, Sura ya Pili: Misingi ya Falsafa ya Elimu, sehemu ya “Misimamo mbalimbali ya falsafa”.

Maelezo ya misimamo yamejengwa kwa kufuata maudhui ya rejea. Mifano ya shule za Tanzania imeongezwa ili kurahisisha kuelewa namna misimamo hiyo inavyoweza kujitokeza katika ufundishaji na ujifunzaji.

Pakua nakala ya PDF

Pakua nakala ya PDF kwa ajili ya kujisomea, kufundishia na kufanya marejeo.