Utangulizi

Ukoloni ni mfumo ambapo nchi moja yenye nguvu (mkoloni) inadhibiti na kutawala nchi nyingine au eneo lingine (koloni) kwa malengo mbalimbali, hasa ya kiuchumi, kisiasa, na kijamii.

Hapa kuna mambo makuu yanayofafanua ukoloni:

1. Udhibiti wa Kisiasa

Nchi inayotawala huondoa mamlaka ya wenyeji na kuweka serikali yake. Maamuzi yote muhimu kuhusu sheria na utawala yanatoka kwa nchi mkoloni badala ya viongozi wa asili wa eneo hilo.

2. Unyonyaji wa Kiuchumi

Hii ndiyo sababu kuu ya ukoloni. Nchi mkoloni hutumia rasilimali za koloni (kama vile madini, ardhi yenye rutuba, na mazao) kwa faida ya viwanda vyao nyumbani. Pia, hutumia watu wa eneo hilo kama nguvu kazi ya bei rahisi.

3. Utawala wa Kijamii na Kiutamaduni

Mara nyingi, ukoloni huambatana na uenezaji wa lugha, dini, na mifumo ya elimu ya nchi mkoloni, huku tamaduni za wenyeji zikionekana kuwa duni au zikipigwa marufuku.

Aina za Ukoloni

• Ukoloni wa Makazi (Settler Colonialism): Ambapo wageni wanahamia kwenye eneo husika kwa kudumu (mfano: Afrika Kusini au Zimbabwe ya zamani).
• Ukoloni wa Unyonyaji (Exploitation Colonialism): Ambapo lengo ni kuchuma rasilimali tu bila kuweka makazi makubwa ya raia wa nchi mkoloni.

Kwa ufupi, ukoloni ni hali ya nchi moja kupoteza uhuru wake na kuanza kuongozwa na nchi ya kigeni kwa maslahi ya nchi hiyo ya kigeni.

TANZANIA WAKATI WA UKOLONI

Tanzania (wakati huo ikiitwa Tanganyika na Zanzibar) ilipitia vipindi vikuu viwili vya ukoloni: Ukoloni wa Wajerumani na Ukoloni wa Waingereza.

1. Ukoloni wa Wajerumani (1885 – 1918)

Wajerumani walitawala Tanganyika baada ya Mkutano wa Berlin (1884/1885).

• Mfumo wa Utawala: Walitumia utawala wa mabavu. Waliweka maafisa wa Kijerumani wakisaidiwa na Maakida na Majumbe (viongozi wa vijiji waliotoka pwani).
• Uchumi: Walilazimisha kilimo cha mazao ya biashara kama katani, pamba, na mpira.
• Mateso: Waafrika walifanyishwa kazi za suluba, kulipishwa kodi (Kodi ya Kichwa), na kupigwa viboko.
• Upinzani: Hali hii ilipelekea vita vikubwa kama Vita vya Maji Maji (1905-1907) vilivyoongozwa na Kinjekitile Ngwale.

2. Ukoloni wa Waingereza (1919 – 1961)

Baada ya Wajerumani kushindwa katika Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia, Tanganyika ilikabidhiwa kwa Waingereza na Shirikisho la Mataifa (League of Nations).

• Mfumo wa Utawala: Walitumia mfumo wa Utawala wa Kidiplomasia (Indirect Rule). Walitumia viongozi wa asili (Machifu) kusimamia sheria na kukusanya kodi kwa niaba ya malkia.
• Uchumi: Waliimarisha kilimo cha kahawa, chai, na pamba. Pia walijenga miundombinu kama reli na bandari ili kusafirisha malighafi kwenda Ulaya.
• Elimu na Afya: Elimu ilitolewa kwa kiwango kidogo, lengo likiwa ni kupata watumishi wa ngazi za chini (makarani) wa kusaidia serikali ya kikoloni.

3. Athari za Ukoloni nchini Tanzania

(a) Athari za Kisiasa:

• Waafrika walinyimwa haki ya kujitawala na kutoa maamuzi kuhusu nchi yao.
• Mipaka ya sasa ya Tanzania iliwekwa na wakoloni bila kuzingatia tamaduni za wenyeji.

(b) Athari za Kiuchumi:

• Uporaji wa Ardhi: Waafrika walinyang’anywa ardhi yenye rutuba na kupewa walowezi (wazungu).
• Kazi za Shuruti: Watu walilazimishwa kufanya kazi kwenye mashamba ya mkonge na madini kwa ujira mdogo sana.
• Utegemezi: Uchumi wa Tanzania ulijengwa ili kuitumikia nchi ya kikoloni (kusafirisha malighafi na kuingiza bidhaa zilizotengenezwa tayari).

(c) Athari za Kijamii:

• Mmomonyoko wa Maadili: Mila na desturi nyingi za asili zilidharauliwa na kuitwa “za kishetani” au “za kishamba.”
• Matabaka: Kulitokea matabaka kati ya waliosoma (wasomi) na wasiosoma, na ubaguzi wa rangi (Wazungu juu, Waasia katikati, na Waafrika chini kabisa).
• Dini: Kuenea kwa dini mpya (Ukristo na Uislamu) kulikokwenda sambamba na kudhoofisha imani za asili.

---

Muhtasari wa Haraka (Key Points):

1. Wajerumani walitawala kwa mabavu (Direct Rule).
2. Waingereza walitawala kupitia machifu (Indirect Rule).
3. Maji Maji ilikuwa kielelezo cha juu cha upinzani dhidi ya ukatili wa kijerumani.
4. Kazi za suluba na kodi ndizo zilikuwa njia kuu za unyonyaji.

NJIA WALIZOTUMIA WATANGANYIKA KUDAI UHURU

Baada ya miaka mingi ya ukandamizaji, Watanganyika walitumia njia mbalimbali kudai haki yao ya kujitawala. Njia hizi zimegawanyika katika makundi makuu mawili: Mapambano ya Silaha na Mapambano ya Kidiplomasia.

1. Mapambano ya Silaha (Vita vya Asili)

1. Vita vya Abushiri (1888 – 1889)

Hivi vilikuwa vita vya kwanza vikubwa vya upinzani vilivyotokea katika ukanda wa Pwani ya Tanganyika.

• Chanzo: Wajerumani (kampuni ya kijerumani ya GEAC) walitaka kuchukua utawala wa bandari za Pwani ambazo zilikuwa chini ya Sultan wa Zanzibar. Wajerumani walidharau bendera ya Sultan na kuingilia mila za wenyeji wa Pwani.
• Viongozi: Viliongozwa na Abushiri bin Salim al-Harthi (kutoka Pangani) na Bwana Heri (kutoka Saadani).
• Matokeo: Wajerumani walituma jeshi kubwa chini ya Meja Wissmann. Abushiri alisalitiwa, akakamatwa na kunyongwa huko Pangani mnamo Desemba 1889. Bwana Heri aliendelea na mapambano kwa muda kabla ya kukubali yaishe.

iii. Vita vya Wahehe / Mkwawa (1891 – 1898)

Huu ulikuwa mnyange wa muda mrefu na mgumu zaidi kwa jeshi la Kijerumani kutokana na mbinu imara za kivita za kabila la Wahehe.

• Chanzo: Chifu Mkwawa alikataa kutoa kodi kwa Wajerumani na alitaka kulinda njia za biashara zilizopita katika himaya yake (Iringa). Pia, alikasirishwa na ukatili wa Wajerumani dhidi ya wajumbe wake.
• Tukio la Lugalo (1891): Wahehe walivizia msafara wa jeshi la Kijerumani chini ya Kamanda Emil von Zelewski na kuwaua karibu askari wote. Hii ilikuwa aibu kubwa kwa Ujerumani.
• Kuanguka kwa Kalenga (1894): Wajerumani walishambulia ngome ya Mkwawa huko Kalenga kwa mizinga. Mkwawa alitoroka na kuanza vita vya kuvizia (Guerrilla warfare) kwa miaka minne.
• Mwisho: Mnamo Juni 1898, akiwa amezungukwa na askari wa kijerumani na hataki kukamatwa akiwa hai, Chifu Mkwawa alijiua kwa risasi. Wajerumani walimkata kichwa na kukipeleka Ujerumani (kilirudishwa Tanzania mwaka 1954

ii. Vita vya Maji Maji (1905 – 1907)

Huu ulikuwa upinzani mkubwa na wa kipekee zaidi kwa sababu uliunganisha makabila mengi (zaidi ya 20) dhidi ya mkoloni mmoja.

• Chanzo: 1. Kilimo cha Lazima cha Pamba: Watu walilazimishwa kulima pamba kwenye ardhi isiyo na rutuba kwa ujira mdogo na viboko.

2. Kodi ya Kichwa: Watu walilazimika kulipa kodi bila kuwa na kipato.

3. Ukatili wa Maakida na Majumbe: Viongozi hawa wa kigeni walikuwa wakinyanyasa na kudhalilisha wanawake.

• Imani ya Maji: Kiongozi wa kiroho, Kinjekitile Ngwale, aliwaaminisha wapiganaji kuwa wakinywa au kunyunyiziwa maji ya kienyeji (kutoka mto Rufiji), risasi za Wajerumani zingebadilika kuwa maji. Hii iliwapa watu ujasiri wa kuungana na kupigana.
• Maeneo: Vilianzia mkoani Pwani (Rufiji/Umete) na kusambaa mikoa ya Kusini (Lindi, Mtwara), Nyanda za Juu Kusini (Njombe, Songea), na baadhi ya maeneo ya Morogoro.
• Matokeo: Wajerumani walitumia mbinu ya “Kuharibu kila kitu” (Scorched Earth Policy) ambapo walichoma mashamba ya chakula na maghala. Watu wengi walikufa kwa njaa kuliko kwa risasi. Mashujaa wengi (kama Machifu wa Wangoni) walinyongwa huko Songea.

Muhtasari wa Tofauti za Vita Hivi:

Vita	Eneo	Kiongozi Mkuu	Mbinu
Abushiri	Pwani	Abushiri bin Salim	Vita vya wazi na maandamano
Mkwawa	Nyanda za Juu Kusini	Chifu Mkwawa	Ngome imara na vita vya kuvizia
Maji Maji	Kusini na Kati	Kinjekitile Ngwale	Umoja wa makabila na imani ya maji

2. Njia ya Kidiplomasia na Vyama vya Siasa

Baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia, Watanganyika walibadili mbinu na kuanza kutumia hoja, maandamano, na majadiliano.

(a) Kuanzisha Vyama vya Kijamii na Masilahi

• TAA (Tanganyika African Association): Kilianzishwa mwaka 1929 kama chama cha kijamii cha wasomi na watumishi wa serikali. TAA ndicho kilikuwa msingi wa kuundwa kwa chama cha siasa cha TANU.
• Vyama vya Wafanyakazi na Wakulima: Vyama kama Victoria Federation of Co-operative Unions vilidai bei bora ya mazao na kupinga kodi za kinyonyaji, jambo lililoongeza chuki dhidi ya mkoloni.

(b) Kuundwa kwa Chama cha Siasa (TANU)

• Mnamo Julai 7, 1954 (Saba Saba), TAA ilifutwa na kuundwa kwa TANU (Tanganyika African National Union) chini ya uongozi wa Mwl. Julius K. Nyerere.
• Lengo kuu la TANU lilikuwa ni: “Uhuru na Umoja.”

(c) Safari za Kimataifa (Umoja wa Mataifa – UN)

• Mwalimu Nyerere alikwenda New York mara kadhaa (1955 na 1956) kuzungumza mbele ya Baraza la Udhamini la Umoja wa Mataifa kudai uhuru wa Tanganyika.
• Hoja zake ziliwashawishi mataifa mengi duniani kuwa Tanganyika ilikuwa tayari kujitawala.

(d) Kutumia Lugha ya Kiswahili

• Kiswahili kilitumika kama chombo cha kuwaunganisha Watanganyika wa makabila mbalimbali. Hii ilisaidia watu kuwa na sauti moja dhidi ya Waingereza.

(e) Maandamano na Migomo

• Watanganyika waligoma kufanya kazi kwenye mashamba ya walowezi na walifanya maandamano ya amani kushinikiza serikali ya kikoloni kutoa uhuru.

3. Sababu Zilizopelekea Mafanikio ya Haraka

1. Uongozi Imara: Busara na hekima za Mwalimu Nyerere.
2. Umoja: Watanganyika walizika tofauti za kikabila na kidini.
3. Lugha ya Kiswahili: Iliunganisha watu wote.
4. Hali ya Dunia: Baada ya Vita Kuu ya Pili, mataifa mengi yalianza kupinga ukoloni duniani kote.

Jisajili ili usipitwe na masomo yajayo

https://masomoyet.co.tz/register/